Relatiebeëindiging in financieel advies
Goede financiële afspraken tussen partners zijn cruciaal om problemen bij een relatiebeëindiging te voorkomen. In de praktijk blijken die afspraken echter lang niet voldoende. Juist wanneer de relatie eindigt, wordt duidelijk wie financieel kwetsbaar is. Vaak is dat de minstverdienende partner.
Dit raakt vrouwen in het bijzonder. Zij verdienen gemiddeld minder dan mannen, nemen vaker onbetaalde zorgtaken op zich en bouwen daardoor minder financiële zekerheid op. De gevolgen zijn groot: vijf jaar na beëindiging van de relatie hebben vrouwen gemiddeld 21 procent minder koopkracht dan mannen. Voor ongehuwde stellen zijn de financiële risico’s extra groot, omdat wettelijke bescherming ontbreekt en financiële afspraken vaak beperkt of onduidelijk zijn.
Financiële dienstverleners spelen een sleutelrol in het bespreekbaar maken van deze risico’s en in het helpen van stellen bij het maken van goede en toekomstbestendige afspraken. Tegelijkertijd is nog weinig bekend over hoe vaak relatiebeëindiging als onderwerp daadwerkelijk wordt meegenomen in financieel advies en welke drempels financiële dienstverleners daarbij ervaren.
Dit onderzoek laat zien hoe financiële adviseurs omgaan met het onderwerp relatiebeëindiging, welke belemmeringen zij tegenkomen en wat zij nodig hebben om dit thema structureel en effectief te integreren in financieel advies.
WOMEN Inc. heeft samen met De Scheidingsdeskundige onderzoek gedaan onder financieel adviseurs naar de mate waarin relatiebeëindiging wordt meegenomen in financieel advies. In totaal vulden 325 financieel adviseurs een enquête in. Daarnaast zijn er zeven verdiepende interviews gehouden om aanvullende ervaringen uit de adviespraktijk mee te nemen.
De adviseurs die deelnamen aan de enquête zijn op verschillende manieren actief binnen de financiële dienstverlening. Een deel richt zich op het bemiddelen in financiële producten, terwijl een ander deel zich vooral bezighoudt met financiële planning zonder productbemiddeling. Samen geven zij een breed beeld van de dagelijkse adviespraktijk.
Binnen deze groep is de verdeling tussen mannen en vrouwen ongeveer gelijk. Ook de leeftijden van de adviseurs lopen uiteen: alle leeftijdsgroepen zijn vertegenwoordigd. De leeftijdsopbouw is vergelijkbaar voor adviseurs die productbemiddeling doen en adviseurs die zich richten op financiële planning.
VISUAL “Maak kennis met de adviseurs”
Adviseurs kijken verschillend naar relatiebeëindiging in financieel advies
Het overgrote deel van de financieel adviseurs vindt het belangrijk dat in financieel advies aandacht wordt besteed aan relatiebeëindiging. Daarvoor noemen zij drie hoofdredenen. Allereerst omdat een relatiebeëindiging grote financiële gevolgen kan hebben voor klanten. Daarnaast vinden adviseurs het belangrijk voor het geven van een volledig en zorgvuldig advies. Tot slot geven veel adviseurs aan dat zij het als hun verantwoordelijkheid zien om dit risico te benoemen, net zoals andere financiële risico’s die in het adviesgesprek aan bod komen.
“Relatie- beëindiging heeft een enorme impact, hoe zo niet bespreken als we andere risico’s wel moeten bespreken?”
Tegelijkertijd zijn er verschillen zichtbaar in hoe sterk dit belang wordt gevoeld en hoe vaak het onderwerp daadwerkelijk wordt besproken met klanten. Uit de enquête blijkt dat vrouwelijke adviseurs het belangrijker vinden om relatiebeëindiging mee te nemen in financieel advies dan mannelijke adviseurs. Zij geven ook vaker aan het onderwerp actief te benoemen bij klanten. Daarnaast geldt dat oudere adviseurs het onderwerp belangrijker vinden en het vaker bespreken dan jongere adviseurs.
Ook het type dienstverlening speelt een rol. Adviseurs die zich richten op financiële planning hechten meer belang aan aandacht voor relatiebeëindiging dan adviseurs die vooral bemiddelen in financiële producten. Planners zijn bovendien vaker van mening dat er binnen financieel advies meer aandacht zou moeten komen voor relatiebeëindiging. Tegelijkertijd geven planners aan dat zij het onderwerp in de praktijk iets minder vaak benoemen dan bemiddelaars.
VISUAL “Planners hebben meer moeite met roze wolk”
Uit de interviews
Sask: Ik heb er eigenlijk geen moeite mee om het te bespreken. Het zijn kleine haakjes, het hoeft niet één heel groot ding te zijn. Ik begin altijd met: jullie kopen allebei een half huis. Heel zakelijk gezien. En wat als er met een van beiden wat gebeurt? Wil je dan het helft van het huis met je schoonfamilie hebben? En dan zie je ze natuurlijk al denken, nee, nee, dat willen we niet. Dus je gaat eerst in op overlijden, want dat vindt niemand moeilijk om te bespreken. Maar, stel, jullie gaan uit elkaar. Jullie hebben allebei een ander inkomen. Zijn jullie van plan om allebei de helft te betalen? Of ga je dat anders verdelen? En qua spaargeld: stel, de één legt meer spaargeld in dan de ander. Moet diegene dan zijn geld terugkrijgen? Wordt dat evenredig verdeeld? Heb je daarover nagedacht? Ik zeg altijd: zie de liefde altijd los van het kopen van het huis. Het financiële, dat doet niks af aan die liefde.
Pauline: Ik neem relatiebeëindiging altijd mee in het adviesgesprek en dat vinden mensen vaak niet leuk. Maar ik zeg dan: je hebt ook een arbeidscontract voor als het fout gaat. En dit zijn afspraken die we maken voor als het tussen jullie fout gaat. Nu vinden jullie elkaar nog aardig. Nu kan je afspraken maken. Wat zijn de consequenties als jullie zouden gaan scheiden? Wat betekent het dan voor jullie hypotheek met de inkomens die jullie nu hebben? Zelfde als je het over overlijdensrisico hebt, zelfde als je het over het arbeidsongeschiktheid hebt. Daar kijken we wel naar. Maar we kijken niet naar uit elkaar gaan. Terwijl het huwelijk de grootste verschuiving van vermogen is en je er geen financiële bijsluiter bij krijgt.
Grootste belemmering is de roze wolk
De belangrijkste belemmering voor financieel adviseurs om relatiebeëindiging te bespreken en integreren in financieel advies is de zogenoemde ‘roze wolk’. Adviseurs geven aan dat klanten in deze fase weinig interesse hebben in het onderwerp relatiebeëindiging. Dit beeld wordt door adviseurs uit alle groepen herkend.
Naast een gebrek aan interesse bij klanten noemen adviseurs ook andere algemene belemmeringen. Zo geven zij aan dat er in het adviesgesprek vaak weinig tijd is om relatiebeëindiging uitgebreid te bespreken. Daarnaast wordt het ontbreken van een passend product genoemd en missen van specifieke kennis. Minder vaak, maar wel relevant, noemen adviseurs ook aansprakelijkheid als belemmering.
Naast deze algemene belemmeringen zijn er ook verschillen tussen groepen adviseurs. Financieel planners geven vaker aan dat een gebrek aan kennis hen beperkt om relatiebeëindiging goed te bespreken. Bemiddelaars noemen juist vaker dat het ontbreken van een passend product het lastig maakt om het onderwerp een plek te geven in hun advies.
Deze verschillen komen ook tot uiting in de ondersteuning die adviseurs nodig hebben. Planners hebben vooral behoefte aan extra kennis, terwijl bemiddelaars vooral praktische hulpmiddelen zoals een toolkit of duidelijke informatie voor klanten belangrijk vinden. Daarnaast neemt de vraag naar ondersteuning toe met de leeftijd van de adviseur: oudere adviseurs zijn vaker geïnteresseerd in hulpmiddelen om het onderwerp beter mee te nemen in hun financieel advies.
VISUAL “Belemmeringen en gewenste ondersteuning”
Jac: Sommige adviseurs vinden dat heel ingewikkeld. Dat een jubelend stel een huis koopt en jij moet beginnen over als zij uit elkaar gaan. Maar het is net hoe je het brengt. Je kan ook zeggen: ‘dat gaat nooit bij jullie gebeuren, maar om toch alle risico’s achter elkaar te zetten, gaan we het toch eventjes bespreken.’ Je kan dat op allerlei manieren aankaarten. Ik zeg ook altijd: als je nu goede afspraken maakt, dan is de relatie alleen maar beter. En de kans dat je uit elkaar gaat, veel kleiner.’ En als je dan toch gaat scheiden, dan is die in ieder geval minder ingewikkeld. Want die vechtscheidingen, dat wil je echt niet. Als die afspraken zo onduidelijk zijn.
Annelies: Ik denk dat de meeste adviseurs het gewoon niet durven. Dat je dood gaat, dat is gewoon zo. Dat je arbeidsongeschikt wordt, ja, dat kan gebeuren. Dat kunnen mensen ook begrijpen. Maar als je daar verliefd bij elkaar aan tafel zit en je gaat een samenlevingscontract afsluiten of een huis kopen. Dan zitten ze niet te wachten op de boodschap: ‘maar wat gebeurt er eigenlijk als je uit elkaar gaat?’ Mijn ervaring is echter dat je daar prima over kunt praten. En dat je daar hele mooie discussies ook over kunt krijgen met mooie uitkomsten die je in je samenlevingscontract of in de huwelijkse voorwaarden kunt neerzetten. Maar je moet wel durven.
Nog altijd veel vrouwen geen baas in eigen portemonnee
“Met roze bril huis gekocht en niets geregeld over vergoedings- rechten.”
Financieel adviseurs geven aan regelmatig te maken te hebben met klanten bij wie een relatie is beëindigd. Dit geldt sterker voor bemiddelaars dan voor planners. In hun adviespraktijk zien zij uiteenlopende financiële problemen terugkomen bij relatiebeëindiging.
Adviseurs geven aan dat de risico’s vaak casusafhankelijk zijn, maar dat bepaalde groepen structureel kwetsbaarder zijn. Samenwonenden zonder samenlevingscontract lopen bijvoorbeeld vaak tegen financiële problemen aan omdat er geen wettelijke bescherming bestaat en afspraken over inbreng en eigendom meestal ontbreken. Ook bij samenwonenden mét contract ontstaan risico’s doordat contracten vaak onvolledig zijn of niet aansluiten op de feitelijke situatie. In beide gevallen blijft de juridische bescherming beperkt.
Jac: Bij samenwoners zijn de financiële consequenties vaak het grootst. Als samenwoners heb je gewoon nergens recht op. Je bent gewoon helemaal niks van elkaar. Dus op het moment dat je samenwoner bent en je bent 25 jaar samen met kinderen enzovoort en je gaat uit elkaar, dan kun je het alleen over de kinderalimentatie hebben en dan hoop je maar dat die woning van hun samen is en dat er een beetje overwaarde in zit en dat is het. Dus dat betekent dat zo’n vrouw die dan al 25 jaar niet of heel weinig werkt, vaak ook helemaal geen verdiencapaciteit heeft en niks heeft opgebouwd aan vermogen of pensioen. Ja, en als zo’n vrouw wel intussen 55 is, noem maar wat, ga dan maar weer eens voor jezelf zorgen.
Jac: Ik merk ook bij samenwoners die dus zo’n standaard samenleefcontract hebben waar je eigenlijk niks aan hebt, dat die denken dat alles heel goed geregeld is, omdat ze naar een notaris zijn geweest. Dus dat is ook wel een beetje schijnveiligheid eigenlijk.
Daarnaast loopt de minstverdienende partner meestal het grootste risico loopt op negatieve financiële gevolgen. Dit betreft vooral inkomensverlies, beperkte leencapaciteit en problemen op de woningmarkt, waardoor het voor deze groep vaak moeilijk is om in de eigen woning te blijven of een nieuwe woning te kopen. In de praktijk gaat het bij de meeste van deze gevallen om vrouwen, omdat zij vaker minder zijn gaan werken na de geboorte van kinderen.
“De minstverdienende partner heeft een dubbel probleem: de zorg voor de kinderen en de financiële achterstand.”
Uit de enquête blijkt verder dat planners, vrouwelijke adviseurs en jongere adviseurs vaker financiële afhankelijkheid en financiële controle of geweld door een van de partners signaleren bij klanten. Deze groepen besteden hier ook vaker aandacht aan in hun adviespraktijk. Planners, vrouwelijke adviseurs en oudere adviseurs geven daarnaast vaker aan dat zij het belangrijk vinden om hier actief iets mee te doen binnen financieel advies.
Als oplossing geven adviseurs aan dat het belangrijk is om altijd beide partners bij het adviesgesprek te betrekken. Door beide partijen te spreken. Dit zorgt ervoor dat beide partners begrijpen welke afspraken worden gemaakt en welke gevolgen die hebben voor hun eigen financiële positie.
Annelies: Over het algemeen komt de man er beter af dan de vrouw. Dat heeft er ook mee te maken dat de vrouw vaak ervoor kiest om voor de kinderen te zorgen en een stapje achteruit te doen. Dat is eigenlijk altijd uit onwetendheid. Mannen en vrouwen denken er dan allebei niet aan om daar afspraken over te maken. Alleen het vervelende is op het moment dat er wel een einde aan de relatie komt, dat die man vaak een sterkere positie heeft, omdat hij een hoger inkomen heeft.
“Mensen onderschatten hoe kwetsbaar je wordt als je jarenlang financieel afhankelijk bent geweest.”
Uit de enquête blijkt verder dat planners, vrouwelijke adviseurs en jongere adviseurs vaker financiële afhankelijkheid en financiële controle of geweld door een van de partners signaleren bij klanten. Deze groepen besteden hier ook vaker aandacht aan in hun adviespraktijk. Planners, vrouwelijke adviseurs en oudere adviseurs geven daarnaast vaker aan dat zij het belangrijk vinden om hier actief iets mee te doen binnen financieel advies.
Als oplossing geven adviseurs aan dat het belangrijk is om altijd beide partners bij het adviesgesprek te betrekken. Door beide partijen te spreken. Dit zorgt ervoor dat beide partners begrijpen welke afspraken worden gemaakt en welke gevolgen die hebben voor hun eigen financiële positie.
VISUAL “Financiële controle”
Annelies: Ik vind het belangrijk dat beide partners aan tafel zitten, want je zit samen in een relatie. Dus het is belangrijk dat je van elkaar weet hoe de financiële positie eruit ziet dan uit. Als je trouwt of een samenlevingscontract aangaat, spreek je ook af om voor elkaar te zorgen. Dan moet je ook weten wat er te zorgen valt. Dus vandaar dat ik het zo belangrijk vind dat beide partners aan tafel zitten.
Sana: Als ik een klantgesprek heb waarbij de man gaat kopen en de vrouw de taal niet zo goed spreekt, zeg ik: ik wil je vrouw ook zien. Ook al gaat zij niet met jou kopen. Ik wil haar wel even spreken. Want ik wil het hebben over het verblijfsbeding, dat zij wel begrijpt dat zij dus helemaal geen eigendom gaat creëren. Zij woont daar, maar later is het van de kinderen, want die erven het. Dus op die manier ga ik het gesprek met ze aan.
Jac: Soms is de vrouw zich er wel bewust van: we hebben het volgens mij niet goed geregeld, maar hij vond dat niet nodig en hij zou wel voor me zorgen. Want het is dan toch vaak hoe het gaat dat degene die geld binnenbrengt, ook de beslissingen neemt over zulke soort dingen. Wie betaalt bepaald zeg maar. Vrouwen durven dat dan niet zo goed aan te kaarten, maar op moment dat hij zegt: ik vind het niet zo leuk meer, heeft ze echt gewoon niks. De man heeft dan natuurlijk de macht daarin. En in die zin kan een vrouw dan dus ook eigenlijk niet weg. Want je hebt natuurlijk ook geen geld om verder te gaan. In mijn ogen krijg je dan ook een heel scheve relatie.
Jac: Ik had bijvoorbeeld laatst een stel, die kwamen voor financiële relatie advies. Zij had het initiatief genomen. Zij zorgde vooral voor de kinderen en hij had vooral het geld. “Maar ik heb helemaal geen eigen potje ofzo. Ik moet wel aan hem vragen als ik met mijn vriendin op vakantie wil en dat is altijd wel goed, maar ik moet het wel gaan vragen.” En die man had eigenlijk zoiets wat is het nou het probleem? Ik zeg toch altijd ja, je hebt toch niks te klagen, het is toch altijd goed. Maar ja, dan ligt natuurlijk alle macht qua geld bij die man, maar ook qua relatie. Want een vrouw kan natuurlijk niet weg dan, of iets dergelijks. En het bijzondere is, dan komen ze met zoiets, van goh, ik heb geen eigen potje om met mijn vrienden op vakantie te gaan. Maar het feit dat ze ook geen pensioen opbouwt, dat ze geen vermogen opbouwt, daar staan mensen nog niet eens bij stil. En dat is wat je als professional ook kan toevoegen, dat je de discussie natuurlijk ook nog veel groter kan maken. En dan staan in dit geval ook die man ervoor open om andere afspraken te maken, want de relatie is nog goed. Maar op moment dat mensen naar mij komen voor scheiding dan vinden ze van elkaar niet zoveel meer over het algemeen.
Aanbevelingen
Financieel adviseurs geven op basis van hun praktijkervaring aanbevelingen om het thema relatiebeëindiging beter en vanzelfsprekender onderdeel te maken van financieel advies:
“In het adviesrapport zou een apart hoofdstuk opgenomen moeten worden met een voorbeeldberekening van de mogelijke financiële gevolgen en ook een vragenlijst.”
Standaard in proces opnemen
Financieel adviseurs pleiten ervoor om relatiebeëindiging een vast onderdeel te maken van financieel advies. Door het onderwerp standaard op te nemen in het adviesproces en dit te ondersteunen met voldoende kennis, praktische hulpmiddelen en passende software, kan het vanzelfsprekend worden meegenomen in gesprekken met klanten.
Software aanpassingen
Adviseurs geven aan dat huidige rekensoftware vaak onvoldoende mogelijkheden biedt om scenario’s rondom relatiebeëindiging door te berekenen. Hierdoor is het lastig om klanten direct inzicht te geven in de mogelijke financiële gevolgen. Door software aan te passen, extra scenario’s toe te voegen en praktische tools te integreren, kunnen adviseurs dit onderwerp makkelijker en concreter meenemen in het advies.
Meer kennis
Adviseurs benadrukken het belang van voldoende kennis en blijvende aandacht voor het onderwerp relatiebeëindiging. Zij geven aan dat dit thema een vaste plek zou moeten krijgen in opleidingen en vakgerichte trainingen, en regelmatig terug zou moeten komen in webinars, artikelen en interne kennisdeling.
Normaliseren en visualiseren
Adviseurs geven aan dat het actief en vanzelfsprekend bespreken van relatiebeëindiging helpt om het onderwerp normaliseren voor klanten. Wanneer adviseurs het thema benaderen als een regulier onderdeel van financieel advies, zijn klanten eerder bereid om hierover na te denken en tijdig afspraken te maken. Duidelijk en eenvoudig taalgebruik, ondersteund met voorbeelden en visualisaties, helpt klanten daarbij om financiële informatie beter te begrijpen.
Maaike: Mijn advies aan stellen: maak afspraken en leg die vast, want dat is gewoon waar het fout gaat. Dat er in de roze wolk geen afspraken gemaakt worden en dus niets op papier vastgelegd wordt. En als ze uit elkaar gaan dan is het de één zegt, ja maar jij had toch gezegd dat zus of zo en zo en de ander zegt heb ik het niet bedoeld. Ik bedoelde het zo. Kijk die einde relatie gaan we niet tegenhouden, maar, dat zeg ik ook altijd, ik kan er wel voor zorgen dat er zo min mogelijk gedoe is als jullie uit elkaar gaan. Dus hoe meer je dingen vastlegt, hoe duidelijker het is.
Maaike: Ik zie heel veel mensen, vrouwen, ook mannen, die gewoon desinteresse hebben voor geld. Dus als dat woord maar valt, dat de luiken dicht gaan.Ik zeg altijd: of je het wil horen of niet, ik ga het gewoon net zo lang uitleggen totdat je het in grote lijnen terug kunt vertellen. Want ik vind het belangrijk dat jij snapt hoe het zit.
“Vanuit de gemeente waar je zo binnen kunt lopen en een huwelijk kan sluiten zou een betere informatieverplichting moeten komen en zelfs misschien wel verplicht worden.”
Samenwerking binnen de sector
Adviseurs zien kansen in nauwere samenwerking binnen en rond de financiële dienstverlening, bijvoorbeeld met notarissen, scheidingsdeskundigen, brancheverenigingen en andere relevante professionals. Door kennis te delen en beter op elkaar aan te sluiten, kunnen klanten vollediger worden geïnformeerd over de financiële en juridische gevolgen van relatiebeëindiging. Ook kan dit bijdragen aan het eerder en consequenter bespreken van financiële afspraken, met name bij samenwoners en andere groepen met beperkte wettelijke bescherming.
Duidelijke richtlijnen en regelgeving
Adviseurs benadrukken het belang van duidelijke richtlijnen en eventuele regulering. Door relatiebeëindiging expliciet op te nemen in officiële adviesprocedures en richtlijnen, bijvoorbeeld vanuit toezichthouders, wordt het onderwerp een meer vanzelfsprekend onderdeel van financieel advies. Dit kan worden ondersteund met keurmerken of verplichtingen, vergelijkbaar met andere life-events zoals overlijden of arbeidsongeschiktheid. Zo wordt het gesprek niet vrijblijvend en staan klanten daadwerkelijk stil bij de mogelijke gevolgen van een scheiding. Ook zou het wenselijk zijn dat samenwoners juridisch beter worden beschermd en dat klanten bij het aangaan van een relatie actief worden geïnformeerd over de financiële en juridische gevolgen daarvan.
Sana: In de AFM richtlijnen is wel vastgesteld dat scheiden ook een onderwerp is wat je moet bespreken als scenario. Maar als de klant zegt: nee, dan hoef je niet per se zo door te vragen. Waarom niet? Heeft de klant er wel echt goed over nagedacht?
Aan de slag!
Samengevat laten de resultaten zien dat een combinatie van structurele integratie, kennisdeling, praktische hulpmiddelen en bewustwording nodig is om relatiebeëindiging een vast onderdeel van financieel advies te maken.
Met de juiste handvatten kunnen financiële dienstverleners een belangrijke bijdrage leveren aan het versterken van de financiële positie van hun klanten na een relatiebeëindiging, door inzicht te geven in het maken van goede en duidelijke financiële afspraken.
Op die manier kunnen risico’s op financiële schade voor de minstverdienende partner – meestal de vrouw – aanzienlijk worden beperkt en wordt het gesprek over relatiebeeindiging net zo vanzelfsprekend als andere belangrijke life-events in financieel advies. Voor klanten betekent dit dat zij beter begrijpen welke afspraken worden gemaakt en wat dit betekent voor hun eigen financiële situatie.
Om dit in de praktijk te realiseren, benadrukken WOMEN Inc. en De Scheidingsdeskundige het belang van activatie: het bewustmaken van zowel adviseurs als klanten, en het bieden van toegankelijke en concrete ondersteuning zodat het onderwerp daadwerkelijk wordt besproken en geregeld.
Kortom: een slim stel regelt het wél — en een goed geïnformeerde adviseur helpt daarbij.
Verantwoording
- periode uitzetten enquête
- via welke kanalen
- analyse methode
- interviews: analyse en namen
Colofon
- dank aan stichting Aegon
- dank aan adviseurs